Need/nice to know

Plannen voor een citytrip naar Londen? Hieronder een bonte verzameling feiten, anekdotes en weetjes over de Britse hoofdstad. Om alvast in de stemming te komen.a

Harrods

Het motto van Londens beroemdste warenhuis luidt ‘Omnia Omnibus Ubique’, oftewel: alles voor iedereen overal. Dat is bijna letterlijk waar. Tot de Tweede Wereldoorlog kon je bij Harrods terecht voor een vliegtuig, de Albaanse prins Leka kocht er een babyolifantje om aan Ronald Reagan cadeau te doen, en ook de bestelling van een krokodil schijnt de deftige verkopers niet van hun stuk te brengen.
Zoals bekend is het warenhuis tegenwoordig eigendom van Mohamed Al Fayed, de vader van Dodi (die samen met Diana omkwam bij het beruchte auto-ongeluk in Parijs, waar volgens Al Fayed boze opzet achter zat). Kijk dus niet raar op als je vlakbij de Egyptische roltrap een wonderlijk bronzen beeld aantreft van Di en Dodi, dansend op het strand onder de vleugels van een zeemeeuw. ‘Innocent victims’ heet het kunstwerk subtiel.

Cockney

Een cockney is traditioneel een inwoner van Oost-Londen, het deel van de stad waarvanouds de ‘gewone mensen’ woonden. Het ligt niet ver van het voormalige havengebied (nu de uiterst geyuppieficeerde ‘Docklands’), waar vroeger menigeen placht te werken. De traditie wil dat je geboren moet zijn op gehoorsafstand van de kerkklokken van St Mary-le-Bow om je cockney te mogen noemen. Vandaag de dag wonen er in Oost-Londen niet zoveel cockneys meer: ze hebben plaatsgemaakt voor immigranten uit Bangla Desh. Naast ‘Oost-Londenaar’ verwijst het woord cockney ook naar de taal die deze bevolkingsgroep pleegt (of placht) te spreken. Bij het cockney wordt onder meer de ‘h’ ingeslikt en de ’th’ nogal eens vervangen door de ‘v’. Om de Monthy Python-sketch over The Piranha Brothers te citeren: ‘’e was a smashin’ bloke, ’e used to buy his mover flowers’.

Slang

Een inmiddels ook tot het ‘gewone’ Engels doorgedrongen eigenaardigheid van het cockney is het zogenaamde rhyming slang, vanouds waarschijnlijk een dieventaaltje waarbij het woord dat je eigenlijk bedoelt wordtvervangen door een woordpaar waarvan het tweede rijmt op het origineel. En om het nog een beetje mysterieuzer te maken (voor de politie) wordt dat rijmende woord vervolgens meestal weggelaten. Dat klinkt reuze ingewikkeld, maar een paar voorbeelden maken het duidelijk. Het cockneywoord voor ‘wife’ is bijvoorbeeld ‘trouble’ (want afkomstig van ‘trouble and strife’), ‘money’ wordt ‘bread’ (‘bread and honey’), ‘stairs’ wordt ‘apples’ (‘apples and pears’)en ‘fart’ wordt ‘strawberry’(‘strawberry tart’). Een nieuweling in het cockney rhyming slang is ‘britney’. Schrik niet als de man naast u in de pub ‘four britneys’ bestelt: hij bedoelt vier bier (‘Britney Spears’ = ‘beers’).

Fish & chips of CTM?

Wat is eigenlijk het nationale gerecht van Groot-Brittannië en dus ook van haar hoofdstad? Is het fish & chips, het gerecht dat ooit is ontstaan als de ideale warme hap voor de Britse arbeidersklasse, omdat het gemakkelijk en in één pan kan worden bereid? Wij Nederlanders zijn nog altijd geneigd om die vraag met ja te beantwoorden, maar de Britten zelf twijfelen. En wie Londen bezoekt, zal tot zijn verbijstering ontdekken dat je in deze stad hard moet zoeken naar een fish & chipstent.

Het allerpopulairste volksvoedsel ten overzijde van de Noordzee heet vandaag de dag chicken tikka masala: een verengelste versie van een oorspronkelijk Indiaas gerecht, een beetje zoals wij Nederlanders de ‘Indische rijsttafel’ uitvonden. Want wat Indonesië was voor Nederland, was India voor Groot-Brittannië, ook culinair.

Het verhaal wil dat CTM (zoals het kortweg wordt genoemd) ontstond in de jaren zeventig, toen een Engelsman een Indiaas restaurant binnenging en chicken tikka bestelde. Tot zijn afgrijzen kreeg hij wel rijst en stukjes kip op zijn bord, maar geen jus. Dat kon natuurlijk niet! Om zijn klant tevreden te stellen, fabriceerde de kok snel een sausje, gebaseerd op room met wat Indiase kruiden, en drapeerde dat over de kip. Iedereen gelukkig en een nieuw gerecht was geboren.

Vandaag de dag schijnt alleen supermarktketen Marks & Spencer al 18 ton kant-en-klare CTM-maaltijden te verkopen. Ook chicken tikka-pizza’s en chicken tikka-sandwiches zijn inmiddels de gewoonste zaak ter wereld.Zinloos weetje: er zijn in de Indiase horeca van Groot-Brittannië meer mensen werkzaam dat in de steenkool-, staal- en scheepsbouwindustrie tezamen. Maar dat zegt natuurlijk ook veel over die laatste drie sectoren.

Alle duiven op Trafalgar Square

Dit befaamde plein, met het beeld van Horatio Nelson op een hoge pilaar en de National Gallery aan zijn flank, geldt als het geografische centrum van Londen. Alle afstanden van en naar de stad worden vanaf hier gemeten. In welk jaargetijde je er ook komt, het is er altijd druk, veelal met toeristen. Tot voorkort bevonden zich te midden van hen ook 35.000 duiven. Hoewel ze ooit in de jaren zeventig in vrolijke verfkleuren werden gespoten (echt waar, ik heb het zelf gezien), zijn de duiven in de loop der jaren steeds minder populair geworden.

Duivenpoep is niet goed voor al die fraaie gebouwen en beelden in de buurt en bovendien beschouwden autoriteiten de beesten als een bedreiging voor de volksgezondheid. In 1996 arresteerde de politie een man die er 1500 had gevangen met het kennelijke doel ze aan de horeca door te verkopen. In 2000 werd het verboden duivenvoer op het plein te verkopen en in 2003 werd een verbod op het voederen van de duiven ingesteld. Daarnaast werden valkeniers ingezet, met speciaal op ‘anti-duif’ afgestelde valken. En zowaar: inmiddels zul je weinig duiven of ander gevogelte op het befaamde plein aantreffen. Dat hebben allerlei acties, zoals die van ‘Safe the Trafalgar Square Pigeons’ (o, die Engelsen en hun dieren!) niet kunnen voorkomen.

Het is rood en dubbeldeks

Weinig dingen zijn zo archetypisch Londens als de rode dubbeldekkerbussen. Ze rijden nog steeds, maar volgens veel Londenaren zijn het niet meer de ‘echte’ dubbeldekkers. Die echte heetten Routemasters en waren van achteren open. Wie de bus dreigde te missen kon dus nog snel een sprintje trekken en alsnog op het achterbalkon springen. Dat ging wel eens mis; iets te vaak naar mening van het stadsbestuur. Bovendien vereiste de Routemaster, vanwege zijn open achterkant, de aanwezigheid van zowel een chauffeur als een conducteur. Nieuw ontworpen dubbeldeksbussen hadden een ingang waarbij je langs de chauffeur moest, die zo meteen mooi je kaartje kon controleren. Dat scheelde personeelskosten. Zo werden, ondanks hevige protesten, uiteindelijk bijna alle Routemasters uit Londen verdreven. Er rijden nog twee zogeheten heritage routes: lijnen 9 (Royal Albert Hall – Hyde Park Corner – Piccadilly Circus – Trafalgar Square – Strand – Aldwych) en 15 (Trafalgar Square – Strand – Aldwych – Fleet Street – Cannon Street – Monument – Tower Hill).

Brit knijpt Fransman in het donker

Tot een flink eind in de twintigste eeuw was het British Empire letterlijk een wereldrijk: men had kolonies in alle werelddelen. Londen was daarmee de hoofdstad van een rijk waarin de zon nooit onderging. Klonk goed, vonden de Londenaars. De eeuwige tegenstrevers van de Britten, de Fransen, zagen het anders. Volgens hen ging in het Britse rijk de zon nooit onder omdat God de Britten in het donker niet vertrouwde…

Liever kogels dan kinderen

De gebouwen van de Houses of Parliament bevatten niet alleen de vergaderruimten voor het Hoger- en Lagerhuis, maar ook een onverachte rijkdom aan andere faciliteiten. Zo zijn er 23 restaurants, acht bars, een sportzaal en een kapsalon. Er is zelfs een schietkamer. Eind jaren negentig kwam een aantal vrouwelijke parlementariërs met het voorstel deze ruimte om te bouwen tot een crèche. Het voorstel werd met een grote meerderheid van tafel geveegd. Enfin, wie weet dat zich bij de ingang van het Lagerhuis speciale haken bevinden waaraan de 647 parlementariërs hun zwaarden kunnen ophangen, is waarschijnlijk niet eens verbaasd.

Rechts rijden in Londen

In heel Groot-Brittannië rijdt het verkeer links. Heel Groot-Brittannië? Toch niet! Er is één klein straatje dat moedig weerstand blijft bieden aan de wonderlijke Britse gewoonte om aan de verkeerde kant van de weg te rijden. Het is Savoy Street, een zijstraatje van The Strand, dat naar het befaamde Savoy Hotel en het aanpalende Savoy Theatre voert. Dit straatje kreeg eind 19de eeuw het recht op rechtsrijdend verkeer om het bezoekers gemakkelijker te maken vanuit hun rijtuig naar het theater te lopen.

Dat linksrijden van de Britten dateert overigens van de Middeleeuwen, zo wil het verhaal. Ridders te paard hielden graag links op de zandpaden van toen. Want als je dan een slechterik tegenkwam, bevond ie zich rechts van je. Dat was wel zo handig als je je zwaard moest trekken en de boosdoener bevechten. Dit verhaal heeft overigens een zwakke plek: het gaat ervan uit dat de ridders op het Europese continent slechts weinig om zelfverdediging gaven, of anders stuk voor stuk linkshandig waren.

Drie taaltips

1. Begroet een Londenaar je op je citytrip met ‘How do you do?’, antwoord dat nooit ‘Fine’ of iets dergelijks, maar zeg eveneens ‘How do you do?’ Dat is het enige juiste antwoord. ‘How do you do?’ is een begroeting, geen vraag. Als een Engelsman echt geïnteresseerd is hoe het met je gaat (of dat voor de gelegenheid wil doen voorkomen) vraag hij ‘How are you?’

2. Noem de toilet nooit ‘toilet’ en servetten nooit ‘serviettes’. Dat vinden de Britten deplorabele Franse woorden, die sneue social climbers van het type Hyacinth Bucket (uit de tv-serie ‘Keeping Up Appearances’/‘De schone schijn’) gebruiken om upper middle class te lijken. Wanneer een Brit de wc bedoelt, zegt hij ‘loo’ (dan is-ie waarschijnlijk working class) of anders ‘lavatory’, ‘bathroom’, ‘facilities’ en ‘gents’/ ‘ladies’. Een servet is een ‘napkin’. Officieel kan dat trouwens ook luier betekenen, maar dan spreken de Britten meestal van een ‘nappy’

3. Stel: u raakt in gesprek met een Londenaar. U begint een verhaal te vertellen en op een gegeven moment reageert de man of vrouw met ‘interesting!’ Begin dan onmiddellijk over wat anders of – beter nog – stel een vraag. ‘Interesting’ is het dodelijkste understatement dat de Engelse taal rijk is. Vrij vertaald betekent het: ‘Mijn hemel, wat stomvervelend!’

I met her in a club down in old Soho…

… where you drink champagne and it tastes just like Coca Cola. Zowel Londen als New York hebben een wijk die Soho heet. Om precies te zijn heeft hij in New York SoHo, wat een afkorting is van ‘South of Houston (Street)’, een naam die je uitspreekt als ‘How-ston’, dus niet ‘You-ston’. De Londense wijk Soho ontleent zijn naam vermoedelijk aan een jagerskreet.

Soho is sinds jaar en dag de ondeugende wijk van Londen. Tot aan de jaren tachtig vertoonde het de nodige overeenkomsten met de Amsterdamse Wallen (van vóór de grote schoonmaak die nu ook daar gaande is): het stierf er van de peepshows, sexshops en bordelen. Dat is tegenwoordig minder, maar een keurige wijk is Soho nooit geworden. Je vindt er nog steeds de nodige Ann Summers lingeriewinkels (Ann verkoopt overigens naar verluidt ook een miljoen dildo’s per jaar) en nachtclubs met ondeugende shows, maar het is allemaal net een tikje minder in your face – en dus meer conform de Britse volksaard – dan vroeger.

De in het hart van Londen gelegen wijk is rijk aan bars en restaurant, vooral Chinese of anderszins Aziatische, en geldt als een populaire ontmoetingsplaats voor homo’s (met Old Compton Street als het bruisende gay hart). Een Londense volkswijsheid: vanaf een uur of vijf komen de theaterliefhebbers naar Soho, na achten de homo’s en na negenen de provincialen die zich en nachtje komen bezatten. En dan, als je denk dat je alles hebt gehad, komt Lola.

Charing Cross Road: boekenmekka van Londen

Hoewel er een aantal zijn verdwenen, waaronder het antiquariaat Marks & Co dat de Amerikaanse schrijfster Helene Hanff beschreef in haar verfilmde boek 84 Charing Cross Road, is Charing Cross Road nog altijd het boekenmekka van Londen. De beroemdste, en in elk geval grootste boekhandel in de straat is Foyles. Tot 1999 werd de zaak gerund door de excentrieke Christina Foyles, die in haar eindeloze goedheid in de jaren dertig brieven schreef aan Adolf Hitler, met het verzoek geen boeken meer te verbranden, maar ze naar Foyles te sturen. De Führer schreef haar beleefd terug dat hij de Britse zeden net zo min wilde bederven als de Duitse. Christina mocht dan het beste voor hebben met het fenomeen boeken, in haar tijd was Foyles met alle respect een papieren puinhoop.

De zaak was sjofel, de helft van de boeken was beschadigd, en ze stonden zo chaotisch gerangschikt dat je je dikwijls een ongeluk zocht. Bovendien bestond het personeel grotendeels uit nauwelijks Engels sprekende nitwits. Een reisgids grapte eens dat een bezoeker na een vraag aan een van de verkopers een antwoord kreeg: ‘Eh… buuk? Vot is buuk?’Sinds neef Christopher Foyles de zaak rond de eeuwwisseling overnam is het personeel beter, de zaak geordender en zijn de boeken minder beschadigd. En er zijn roltrappen aangelegd, wat met 200.000 boeken, verdeeld over vijf etages, ook wel handig is.

Animal Planet Londen

In Londen ben je nooit verder dan vijf meter van een rat verwijderd, aldus een wijsheid over de stad. Elk uur worden er vierduizend ratten geboren en in één op elke twintig huizen woont een complete rattenfamilie. Toch maken de meeste Londenaren zich tegenwoordig drukker over de zogeheten ‘vliegende ratten’: de duiven (zie ook het stukje over Trafalgar Square). En over de vossen, die steeds verder oprukken in de stad. Niet alleen in de straat van Severus Sneep (zie het eerste hoofdstuk van Harry Potter en de halfbloedprins) maar zelfs in Downing Street, waar de premier woont, zijn ze gesignaleerd.

De ‘eigenaars’ van Londen

Londen is van de Londenaars, zo mogen de inwoners van de stad graag denken. We laten ze in de waan, maar de werkelijkheid ligt anders. De echte eigenaars van Londen zijn:

1. De hertog van Westminster. Hij is de rijkste in eigen land geboren Brit en bezit 120 hectare in de deftige wijken Mayfair en Belgravia. De waarde van zijn gebouwen wordt geschat op 10 miljard pond.

2. De Crown Estate. Dit behoort tot de bezittingen van de koningin, maar de opbrengsten gaan naar de staat. De Crown Estate bezit 110 hectare in de regio Kensington, St. James en Pall Mall, goed voor 6 miljard pond.

3. De Cardogan Estate. De graaf van Cardogan bezit 30 hectare in Chelsea en Knightsbridge, waarde 3 miljard pond.

4. Mark Pears en zijn familie. Mark is managing director van de William Pears Family Holdings, bezit 15 hectare grond en zo’n 20.000 huizen en appartementen in Londen en is daarmee goed voor een sjofele 750 miljoen pond.

Bronnen

Bij het samenstellen van deze rubriek is dankbaar gebruik gemaakt van de volgende aanbevelenswaardige boeken:

Lia van Bekhoven: In Londen (Atlas, 2009)

Peter de Waard en Esther Gotink: Eigenzinnig Londen (Bert Bakker, 2008)

Hans Steketee: Eiland tussen de oren (Bert Bakker, 2006)

Peter de Waard: Een eigenzinnig koninkrijk (Bert Bakker, 2005)

En daarnaast natuurlijk van de onvolprezen Wikipedia.